Sosyolog, yazar ve şair Ziya Gökalp, 25 Ekim 1924'te İstanbul'da hayatını kaybetmesinin 102. yılında anılıyor. Asıl adı Mehmed Ziya olan Gökalp, 23 Mart 1876'da dünyaya geldi. Kültür ve Turizm Bakanlığı kaynakları, Gökalp'in Diyarbakır'daki aile evinde doğduğunu belirtiyor; bazı kaynaklarda doğum yeri olarak Çermik de geçiyor.
Gökalp, ilk eğitimini Diyarbakır'da aldı, ardından İstanbul'da Baytar Mektebi'nde öğrenim gördü. Gençlik yıllarında Diyarbakır'da yerel gazetelerde yazılar yayımladı. Daha sonra Selanik ve İstanbul'da fikir hayatına katıldı. İstanbul Darülfünunu'nda (bugünkü İstanbul Üniversitesi) sosyoloji dersleri vererek Türkiye'de bu alanın kurumsallaşmasına öncülük eden isimler arasında yer aldı.
Meclis-i Mebusan'da görev yapan Gökalp, 1920-1921 yıllarında bir süre Malta'da sürgünde kaldı. Dönüşünde Diyarbakır'a gelerek burada yayın faaliyetlerini sürdürdü. 1923'te Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne Diyarbakır milletvekili olarak seçildi ve eğitim, dil ve kültür alanındaki çalışmalarıyla tanındı.
Gökalp'in eserleri arasında "Kızılelma", "Yeni Hayat", "Altın Işık" ve 1923'te yayımlanan "Türkçülüğün Esasları" bulunuyor. Şiirlerinde ve düşünce yazılarında dil, millet, kültür ve medeniyet kavramlarını ele alan yazar, Cumhuriyet'in ilk yıllarındaki kültür tartışmalarını etkileyen isimlerden biri olarak değerlendiriliyor. Gökalp, İstanbul'da Sultan II. Mahmud Türbesi haziresinde toprağa verildi.
Sur'daki doğduğu ev müze
Gökalp'in doğduğu ev, Sur ilçesinde Melik Ahmet Caddesi'ne yakın Gökalp Sokak'ta bulunuyor. 19. yüzyılın başında siyah bazalt taşla inşa edilen ve 1824'te Gökalp ailesine geçen yapı, Diyarbakır sivil mimarisinin örnekleri arasında gösteriliyor. Merkezi avlu çevresinde sıralanan harem ve selamlık bölümlerinden oluşan evin havuzu, alışılanın aksine avlunun ortasına değil eyvanın içine yerleştirilmiş.
Kültür ve Turizm Bakanlığı verilerine göre evin harem bölümü 23 Mart 1956'da Ziya Gökalp Müzesi olarak ziyarete açıldı. Müzede Gökalp'e ait kişisel eşyalar, belgeler, fotoğraflar ve kütüphanesinden kitapların yanı sıra yöreye ait etnografik eserler sergileniyor. Müze kış döneminde 08.30-17.00 saatleri arasında ziyaret edilebiliyor.
Kaynak: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Portalı, Müzeler Genel Müdürlüğü, Diyarbakır Valiliği
Foto: Wikimedia Commons (kamu malı, 1920-1921 Malta fotoğrafı) / Müze fotoğrafı: Dosseman, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
